Miejskie finanse

Dochody

  W przywileju z r. 1358 znajdujemy inwentarz tego, co wtedy posiada miasto. Dość już tego: 5 kramów sukiennych, z 6 innych czynsz ziemny, 22 ławek chleba, 2 postrzygalnie sukna, 6 innych kramów, 3 łaźnie, 2 place budowlane, jatka rzeźnicza, 1 1/2 łanu roli, czynsz od masarzy (arvinatores) i czynsze z jatek i bud. Choć zaś później ten majątek się powiększa, to przecież równie szybko wzmagają się i potrzeby, bo to właśnie czas wielkiego i szybkiego rozkwitu Krakowa.

 Kraków ma własny majątek tj. domy, place, łany, ogrody, sadzawki, które wydzierżawiano, a były i domy takie, których nie budynek był własnością miasta – tylko plac, na którym stał; dwie wsie Grzegórzki i Dąbie, na rynku głównym i mniejszym kramy, jatki i budy bądź stałe i wynajmowane przekupniom i rzemieślnikom, bądź też wystawiane chwilowo w czasie jarmarków; łaźnie, dom na sklepy dla kuśnierzy i szmatruz budynek obok ratusza o hali targowej, w nim kramy – browar miejski. Z pastwisk miejskich mógł każdy korzystać, miasto utrzymywało tylko pasterzy swoich, za co pobierało opłatę drobną, ściąganą u bram szewskiej i rzeźniczej, poza któremi rozciągały się pastwiska.

  Do tych dochodów zwyczajnych, do których wliczyć należy jeszcze czynsz z dzierżawy wójtostwa miejskiego, skupionego od wójtów przez miasto, dołączały się nadzwyczajne ze sprzedaży np. drzewa z lasów, siana itp. Dalsze dochody były z przedsiębiorstw miejskich: z kamieniołomu własnego na górze Lasota, z wapiennika na Krzemionkach, z cegielni na błoniach koło Zwierzyńca. Cegłę wyrabianą tam i dachówki oznaczano herbem miejskim i taka też w dawnych budynkach krakowskich się znajduje.
  Wydatne zyski przynosi też "piwnica świdnicka", piwiarnia pod ratuszem, gdzie sprzedawano piwo ze Świdnicy, które uchodziło za najlepsze. Mając swoich urzędników mogła też gmina brać w dzierżawę dochody królewskie w granicach miasta pobierane. Z monopolów przysługujących miastu, wydatny dochód niosły wagi: większa i mniejsza i waga srebra.

  Kraków był emporyum pod względem handlowym i w takich miastach podlegał wadze nie tylko towar zakupywany od razu w większej ilości dla zaspokojenia rynku miejskiego, lecz także i ten, który szedł w dalszą drogę handlową. Przepisy sposobu ważenia i opłat za tę czynność były zastosowane do towarów i liczne. Z wagami łączyły się topnie łoju i wosku, używanych obok celów przemysłowych do wszelkiego sposobu oświetlenia i najwięcej dochodu przynosząca topnia srebra i złota, w której przetapiano ten metal na użytek prywatny, bądź też własny, do dalszego zbytu. Topnie te były również w rynku wystawione.

  Do bardzo wydatnego dochodu, lecz zarazem nie stałego należał monopol pobierania szrotowego. Była to opłata za składanie przywiezionych beczek wina i piwa, tak na użytek miejski jak i wszystkich kupców lub mieszczan. Czynność tę wykonywał w murach miasta urząd miejski przez swoich ludzi i na swoich wozach. To samo, gdy chodziło o przewiezienie z jednej piwnicy do drugiej, z jednego domu do drugiego. Do tego miało miasto odpowiednie wozy szrotwagenami zwane i stosownie do pojemności naczynia – w którem się znajdowały te trunki, ich jakości, rodzaju i czynności przewożenia beczek z jednego miejsca na drugie pobierano opłaty. Księga dochodów z r. 1542 podaje, że każdy przywóz i każdy przewóz napojów w mieście z piwnicy do piwnicy, dziać się musiał miejskimi wozami, przyczem w wypadku przywozu płaciło się od baryłki wina wedle jego wartości 24, 16 lub 12 gr., od piwa 3 gr., a w wypadku przewozu od 12 do 8 gr. od wina. Każdy gatunek wina i każdy rodzaj przewozu miał osobne blaszane znaczki, które nabywano od urzędników bądź to u bram miasta, gdy wprowadzano napoje, bądź też na ratuszu, gdy chodziło o wykonanie czynności w mieście. Tej przymusowej opłacie podlegało piwo nie tylko sprowadzane, lecz także i to, które wyrabiały browary prywatne w mieście. Tak samo rzecz się miała z instytucyą "postrzygalnią miejską", do czego były w mieście dwa budynki. Czynność polegała na wymierzaniu sukna i oznaczania tego odpowiednimi znakami, co dawało pewność dobrej miary, taksa większą była dla sukna dobrego i wykwintniejszego, mniejsza dla gorszego gatunku.

  Rachunki miejski pozwalające wglądnąć w dochody miasta mieszczą następujące rubryki dochodów: rozwóz napojów, wagę mniejszą i większą jak niemniej wagę srebra, dochód z topni wosku, łoju, metali i topni srebra, targ soli, dochody z kar i taksy przyjęcia do obywatelstwa w pieniądzach lub broni na mury i baszty, kary pieniężne (np. za dolewanie wody do wina, złe pieczywo), od mierzenia słodu, mostowe, utrzymane i potem pod nazwą myta, przeznaczone na poprawę dróg do miasta wiodących. Nazywano się zaś mostowem dlatego, że miasto zamknięte murem miało od zewnątrz fosę napełniona wodą – przez którą po moście wjazd był do niego. Opłacać je musieli wszyscy wjeżdżający wozem, prócz szlachty, duchowieństwa i kmieci, wiozących żywność na targ miejski. Na drugiem miejscu dochody stałe : ze sprzedaży cegieł, wapna, kamieni, z czynszów. Na trzeciem dochody z przedsiębiorstw, jako to: z dzierżawy ceł królewskich, z stróży, ryb i t. p. W wykazie z r. 1542 powiększyły się te dochody mostowem od wozów, poborem trojaka od każdego grosza akcyzy królewskiej, opłatą za dostarczoną z wodociągów wodę, podatkiem nakładanym na właścicieli domów. Woda rozprowadzona była rurami z drewna, a główny zbiornik, rurmus, znajdował się koło dzisiejszego kościoła OO. Reformatów. Do nadzoru wodociągu był rurmistrz "pan wodny", który zarazem kierował obroną, gdy powstał pożar w mieście.

  Na wielkiej wadze ważono ołów, miedź i żelazo, przyczem obywatel miasta płacił od 100 centnarów ołowiu i miedzi 3 gr., obcy 6 gr., od 12 centnarów żelaza obywatel 1 grosz, obcy tenże grosz od 8 centnarów. Na małej wadze podobny między obywatelem a obcym zachodził stosunek.
  Rozróżniano topnię łoju od topni srebra, zwanej także Krecz. Płacono od grzywny 4 halerze, jeżeli topiący tygiel (teste) pozostawiał i 1/2 grosza, jeżeli go zabierał. Była także topnia wosku.
Ustawą o żupach z r. 1368 postanowiono, aby nie żupnik, ale solarze krakowscy sprzedawali sól w składzie krakowskim. Nie może też żupnik prowadzić soli centnarowej do Krakowa, aby nie niszczyć tego targu. Od bałwana soli pobierało miasto w XVI wieku pól grosza.
  Dochody z kar pozwalają nam wglądnąć w pewną część jurysdykcyi Rady miejskiej. Znajdujemy między tytułami: znieważenie ławników, nieprawne kupczenie, niepodanie zacieru w browarze, włóczęgę nocną, grę w kości, udawanie się do sądu duchownego, złą wagę chleba, rozcieńczanie napoju wodą.
  Przyjęcie do obywatelstwa miejskiego pociągało za sobą taksę jednej grzywny na rzemieślnika, jednej kopy groszy na kupca (r. 1542).
  Opłata kwartników od postawu pobieraną była od obcych kupców. Sprzedaż sukna na łokcie pociągała za sobą nieznaną bliżej opłatę: Strichgeld. Od jednego zacieru płacili piwowarowie groszy 6, tytułem dostarczonej wody.
Pobór podatków i należytości wszelkich odbywał się zapomocą poborców, którzy kwartalnie wnosili należytości za potrąceniem sobie pewnego dochodu. Do pilnowania szynkarzy byli osobni rewizorowie jako wnoszący kary od dolewania. Wypuszczano też pewne dochody (cegielnię, piec wapienny, kamieniołom) w dzierżawę.

  Podatkiem płaconym na rzecz gminy był tzw. szos, który obejmował podatek gruntowo – domowy, od zysku z handlu i przemysłu i podatek od majątku. Tu należał podatek na straż nocną w mieście. Nad porządkiem w mieście, podzielonym na 4 kwartały, czuwał "hetman ratuszny"; inny urząd kwartalników (viertelnicy) sprawował zaprzysiężoną policyę ogniowo – budowlaną. Ze starszymi cechów szacują oni z urzędu domy i kamienice i wydają świadectwa o złym stanie i ruinie realności.

  Dalsze dochody przynosiły miastu cła od wina, piwa, od soli sprzedawanej przez tzw. prasołów na rynku solnym i inne.
  Z tych dochodów, o ile nie były one przeznaczone z góry wprost na inne cele, utrzymywało miasto urzędników i służbę. Rajcy, ławnicy i wójt mieli dochody od spraw, opłacane przez strony, pisarz miejski, zwany także notaryuszem miasta, oprócz płacy miejskiej, pobierał taksy od wpisywania lub wydawania aktów z ksiąg miejskich.

  Dochody zwyczajne

 Doskonałego przeglądu, w czem polegał majątek i dochody miasta Krakowa w wiekach średnich, dozwala nam księga dochodów miejskich spisana wprawdzie dopiero w r. 1542, ale uwzględniająca wszystkie, nawet najdawniejsze nadania. Wedle tej księgi następujące, przedmioty stanowiły własność oraz źródło dochodów miasta Krakowa:

 1. Z przedsiębiorstw miejskich bardzo wprawdzie nieregularne, ale za to często nadzwyczaj wydatne zyski przynosi t. zw. świdnicka piwnica. Była to piwiarnia, którą miasto urządziło w piwnicach ratusza. Specyalność jej stanowi piwo ze Świdnicy, które w tych czasach posiada dobrą bardzo markę i uchodzi za najlepsze. Piwiarnie w piwnicach ratuszów spotyka się w Niemczech często. Kraków poszedł tu pewnie za wzorem Wrocławia. Być może nawet, iż miasto posiada wyłączne prawo szynkowania tego piwa, tak jak w Niemczech często piwo obce mogła sprzedawać tylko rada miejska. Stwierdzić jednak tego nie możemy na pewno. To przedsiębiorstwo prowadzi miasto na swój rachunek, choć np. browar, który kupiło od synów Lewka, wydzierżawia. Piwo kupują na wozy lub beczki, sprzedają w drobnych ilościach.
  W rachunkach z końca XIV i początku XV stulecia rubrykę dochodu z tego źródła spotykamy stale. Jest ona najbardziej chwiejną ze wszystkich, czasem przynosi nawet do 150 grzywien, to znów nic zupełnie. Tak też było pewnie aż do roku 1456. Wtedy wydał Kazimierz Jagiellończyk zakaz przywozu piwa z zagranicy, jak mówi, z powodu zmniejszenia się wskutek przywozu wyrobu piwa w mieście, a wskutek tego i spadku dochodu króla, w którego młynach szrotowano słód. Bardzo możliwe jednak, iż powód zakazu był raczej polityczny w celu zaszkodzenia handlowi Śląska, Wskutek tego musiano zamknąć i piwnicę świdnicką. Zamkniętą też ona jest aż do roku 1501. Dopiero wtedy pozwala znów Jan Olbracht na przywóz piwa ze Świdnicy, ale tylko na rzecz rady miejskiej, tak że piwnica świdnicka, którą znów otworzono, miała na wyszynk piwa monopol. Nie wolno go też było sprowadzać, ani Kazimierzowi ani Kleparzowi. Lecz miasto z początku nie prowadzi jej na swoje ryzyko. Do r. 1517 wydzierżawia. W roku 1540 rada piwnicę ze względów moralności zamknęła, a piwnicę wynajęła.
 Dochód miasta z tego źródła w pierwszej połowie XVI wieku wynosił przecięciowo 93 grzywien rocznie.

 2. Mostowe od wozów. Jakkolwiek pierwotnie wedle treści przywileju królewskiego pobieraną być miała od każdego wozu obciążonego, kutego żelazem, po 1 gr., zaś od wozów lżejszych z żywnością po 1/2 gr., przecież weszło ostatecznie w zwyczaj, że bez względu na jakość wozu, od wozów ciągnionych jednym lub dwoma końmi, pobierano 1/2, gr., zaś od ciągnionych trzema lub czterema po 1 gr. Gdy z tego dochodu musiały być naprawiane drogi, a nadto wozy szlachty i ich kmieci od tej daniny były wolne, przeto te okoliczności dochód miasta z tego tytułu znacznie uszczuplały. Dochód ten wynosił przecięciowo rocznie 422 grzywien.

 3. Pobór od wina czyli czopowe zasadzający się na przywileju króla Jana Olbrachta z r. 1493, był jedną z najważniejszych rubryk dochodu miejskiego. Czopowe pojawia się w Polsce dopiero w drugiej połowie XV stulecia, bez wątpienia za wzorem Niemiec, jako podatek pośredni od konsumcyi wina i piwa. Nosi on początkowo inną nazwę, mianowicie „ciza". Podobnie jak pobór, i ciza nie jest podatkiem stałym: pojawia się tylko od czasu do czasu, kiedy sejm na nią się zgodzi. Zwykle nakłada czopowe uchwała podatkowa równocześnie z poborem, choć zresztą może się ono pojawić i samo, niezależnie od poboru. Pobiera się cizę głównie w miastach, bo tam najwięcej szynkują tych trunków. Zdaje się, iż przeciwnie jak w Niemczech, podatek ten nie zyskał sobie uznania; już bowiem w r. 1491 spotykamy przy jednym z cenników, wydanych przez radę Krakowa na piwo charakterystyczną zapiskę: „czoppowe gravamen maximum".
Czopowe uchwala sejm dla całego państwa i należy do skarbowości państwa. Księga nasza dochodów z r. 1542 nie podaje nam wysokości tego dochodu, budżety miejskie wszelako z pierwszej połowy XVI wieku podają go w kwotach rozmaitych, od 421 do 1086 grzywien rocznie, tak że przecięciowo można przyjąć około 600 grzywien.

 4. Trojaki czopowego królewskiego. Miasto pobierało zdawien dawna po 3 denary od każdego grosza czopowego królewskiego. Otóż w tych uchwałach, które ustanawiają cizę, spotykamy przepis, iż miasta mają prawo równocześnie z nią i w odpowiednim stosunku pobierać także dla siebie pewien, zresztą drobny dodatek: od każdego grosza, który szedł na rzecz państwa mogła gmina domagać się dla siebie ponadto jeszcze jednego ternara. A że takich ternarów szło na grosz 6, powiększał się więc podatek o 1/6, t. j. o 16 2/3%. Oczywiście, iż tylko wtedy mogło miasto wybierać dla siebie ternary, kiedy na sejmie uchwalono pobór czopowego. Często też później dla poboru ternarów nie wyznaczało miasto osobnych exaktorów, lecz powierzało tę funkcyę poborcom czopowego. Rzecz jasna, dzieli ten podatek wszystkie przymioty i wady czopowego. Tak więc, jak ono, pobiera się i ternary stosownie do wielkości beczki piwa lub wina, a przy winie po części przynajmniej w stosunku do jego jakości, a więc i z uwzględnieniem, jaką ma wartość. Przedstawia się więc ten podatek miejski, jako t. zw. dziś dodatek do podatku. Wreszcie ternarii, to pierwszy — zdaje się — przykład zaprowadzenia dodatku do podatku w Polsce. Wytworzyła go skarbowość państwowa dla miast, później dopiero rozwinął on się u nas tak szeroko w ustawodawstwie sejmików, które w ten sposób pokrywały znaczną część swoich wydatków.
Dochód ten wynoszący przecięciowo około 265 grzywien rocznie, nic był stały, jeśli bowiem sejm nie uchwalił czopowego, to i trojaki miejskie przepadały.

 5. Pobór od składu wina i rozwozu onegoż czyli szrotowe zasadza się na przywileju króla Kazimirza Wielkiego z r. 1358. Szrot przedstawia się nietylko jako instytucya finansowa, bardzo ciekawa ze względu na swój charakter wybitnie średniowieczny i urządzenie tak dokładne, lecz także jako nie bez rozmysłu przeprowadzony sposób opodatkowania handlu. Widać ten plan wcale jasno. Miasto nie pociąga do szrotu bezmyślnie każdego przewozu beczek, lecz tylko dwa jego rodzaje, a to 1) jeśli kto przywiózł wino do miasta i 2) jeśli je później sprzedaje.   Pierwszy z tych przypadków przedstawia się jako cło, nałożone w tej właśnie formie.
  W Krakowie zatem, który prawo poboru cła od wina dostaje dopiero w r. 1493, należy ten podatek przeciwnie do najpóźniej wprowadzonych.
  Prawo poboru nadaje miastu król. Większą część swoich dochodów wprowadziło miasto samo, z mocy swej władzy urządzania stosunków zewnętrznych. Jednak są wyjątki, że prawo do jakiegoś podatku lub opłaty opiera miasto na przywileju króla. Tu należą właśnie: mostowe i cło winne czyli t.zw. weyngeld. Przywilej z r. 1493 określił dokładnie, kto ma płacić cło i w jakiej wysokości. Opłacać cło mają zarówno ci, którzy mają prawo obywatelstwa w mieście lub przynajmniej w mieście mieszkają, jak i inni, krajowcy czy obcy. Nie ma więc żadnego wyjątku i cło opłacić musi każdy bez różnicy.
  Taksa jest też jednolita, tak dla obywateli, jak obcych, w tej samej ustanowiona wysokości. W innych miastach uwalniano od opłaty wino, które sprowadzali mieszkańcy tylko na swój użytek. W Krakowie i tego nie ma. Płaci się od każdego wina, bez względu na to, w jakim go
sprowadzono celu.
 Za to spotykamy różnicę w wysokości cła. Nie stosuje się ono ściśle do wartości beczki czy baryłki - byłby to zbyt wielki postęp, połączony z znacznemi trudnościami — lecz przynajmniej starają się o to, by obciążyć nieco więcej wina droższe. Do pierwszej grupy są zaliczone wina zwykłe t.j. zapewne te, których więcej używano, jakoto: węgierskie, austryackie, reńskie (rinensia), czeskie, wołoskie i morawskie. Sprowadzano je zwykle w beczkach wielkich rozmiarów, t.zw. kufach lub drailingach, lub też w beczkach o połowę mniejszych, pół-kufach czyli pół-drailingach. Weyngeld wynosi od kufy 2 floreny, od pół kufy 1 floren. Rzadziej używano beczek rozmiarów pośrednich, obejmujących mniejwięcej 3/4 kufy. Od tych stosownie do normy pobierano 1 1/2 florena. Wolne zaś były beczki mniejsze, wynoszące mniejwięcej 1/4 kufy, ponieważ służyły cne do dopełnienia beczek dużych. Ponieważ jednak zaczęto ich przywozić bardzo dużo, rozciągnięto więc i na nie podatek, po 1/2 florena od beczki.
Drugą kategoryę stanowią: małmazya, wino włoskie, rywuła i muskatela, jak wogóle wina lepszego szczepu i droższej ceny. Te przywożono w baryłkach (barillae, lagenae); podatek wynosił po 5 gr. od jednej, czyli 1 floren od sześciu. Były więc te wina opodatkowane nieco wyżej, gdyż na półkufek szło ich nie sześć, lecz siedm czy ośm. Różnica zresztą była nieznaczna. Co do rodzaju opodatkowania zatem zbliża się bardzo weyngeld do czopowego, które również przeprowadza te różnice.
  Sposób poboru był bardzo prosty. Nim wino wprowadzono do miasta, należało opłacić wpierw cło u notaryusza miejskiego, który wydawał wtedy cedułę na znak, że już cło łuszczono. Pomagali mu w tem lonerzy.
  Zwrócić tu musimy jeszcze uwagę na jedne okoliczność. Nie ulega wątpliwości, iż weyngeld został wprowadzony po części na wzór czopowego, choć ma zresztą inny charakter, bo cła, nie podatku od konsumcyi. Mimo to jednak nie wprowadzono podatku na piwo, który połączony jest z reguły z czopowem na wino. Sądzę, iż na to nie wpłynął wzgląd, iż weyngeld ma charakter cła, a podatek od piwa nie mógłby być wybierany w tej formie, lecz że miano na uwadze także i to, by nie przeszkadzać rozwojowi przemysłu browarnianego

Rozwóz wina - szrotowe.
 Szrotwagen należy do najciekawszych instytucyi finansowych średniowiecza, takich, które tylko wśród ówczesnych mogły wyróść stosunków. Jestto monopol miasta na składanie przywiezionych beczek wina i piwa do piwnic względnie także na ich przewóz. Co właściwie znaczy słowo „schrott", nie wiadomo na pewno; podobno tłómaczyć to należy jako składanie do piwnicy. To rzeczywiście popiera sposób wyrażania się aktów. Prócz tego jednak słowa pojawia się jeszcze i drugie. Obok szrotgeltu wybiera się nadto jeszcze „setczgelt". Nazwę tę jednak spotykamy raz tylko w wilkierzu z r. 1488; widzimy, iż szrotlon i setczgelt (tj. setzgelt) pobiera się od jednej czynności złożenia z wozów do piwnicy, tak, iż trudno rozstrzygnąć, która część aktu zwie się „schrotten", a która „setczen". Najłatwiejby jeszcze było objaśnić, iż samo zniesienie z wozu do piwnicy stanowi szrot, że zaś setzgelt płaci się za ustawienie beczek w piwnicy.
Stanowczo odpowiedzieć się na to nie da. Zresztą jest to tylko terminologiczna kwestya. Z reguły nie spotykamy się z tem odróżnieniem i nazwę szrotowania nosi cała czynność zniesienia beczek z wozu do piwnicy, jak i nawet ich przewóz. Szrot obejmuje tak wino, jak i piwo. Stosownie do tego i przepisy są nieco odmienne.
Wino przywożą w kufach czyli dreylinkach, półkufkach lub mniejszych lagenach. Do szrotu muszą się odwołać dopiero wtedy, gdy wino ma iść do piwnicy lub gdy się je ma gdzieindziej złożyć. Tego nie wolno robić przy pomocy najętych lub własnych ludzi, lecz z obowiązku trzeba się odwołać do miejskiego szrotu. Ale też zdaje się miasto brało już gwarancyę, że to zostanie wykonane w sposób należyty, że wynagrodzi, gdyby wynikła jaka szkoda. Również wezwać musi się szrotmagistra, jeśli chodzi o to, by beczki przewieźć z piwnicy do piwnicy, lub gdy je trzeba wynieść z piwnicy i wsadzić na wóz, kiedy mają je wywieźć z miasta. Nie istnieje zaś obowiązek odwoływania się do szrotu miejskiego, jeśli chodzi tylko o przewóz z domu do domu, a nie do piwnicy. Nie ma również zastosowania monopol miejski w dwóch wypadkach: 1) jeśli ktoś przeprowadza wino z piwnicy do piwnicy, ponieważ zmienia lokal, i 2) jeśli nie może pomieścić wszystkiego w jednej piwnicy, i przyjdzie mu wina, już do jednej zniesione, przenieść do innej np. dla ułatwienia wyszynku. Co do tych dwóch wypadków stwierdzić tylko tyle możemy, że wtedy miasto nie pobiera szrotlonu; idzie on na rzecz szrotmagistra, Odwołanie się do miejskich wozów w tym wypadku jest według wszelkiego prawdopodobieństwa fakultatywne.
Inaczej przy piwie. Tu chodzi nie tyle już o składanie beczek do piwnicy, lecz głównie o przewóz. Podlega szrotowi przewóz wtedy, jeśli piwowar sprzedaje beczki drugiemu piwowarowi dla sprzedaży. Nie podlega, jeśli piwo sprzedaje wprost konsumentowi. Tak jest jednak dopiero później , kiedy wyrobił się zwyczaj, że piwo warzył piwowar na swój rachunek i dopiero wywarzone sprzedawał na beczki. Pierwej jednak w początkach jeszcze w. XV zwykle piwowarzy nie warzyli sami, lecz tylko z tego zboża, które im dostarczyła osoba trzecia, i jej oddawano wywarzony napój. Jak się wtedy układały stosunki, czy przy odbieraniu piwa z browaru trzeba było żądać szrotwagenu, nie wiemy. Zdaje się jednak, iż tak.
Wtedy to postanowiono wyraźnie, że tragarze mogą przenosić tylko półachtele. Z tego przepisu, jak i z niejasnych słów pisarza miejskiego „jeśli szło komu o cały achtel piwa, to zawsze przywożono mu go na szrotwagenie", wnosićby należało, że monopolowi podlegał wogóle wszelki obrót. Później chyba dopiero wyszło to z użycia, a pozostały te przepisy, które skreśliliśmy powyżej. Jeśli tak, przyjąć by trzeba, iż monopol miejski, który poprzednio stosowany był rygorystycznie i odnośnie do piwa, stracił powoli ten ostry charakter, tak, iż zachował się w części tylko, w zastosowaniu do browarników a z poparciem bezpośredniego zetknięcia się konsumenta z wytwórcą. Za to moc swoje utrzymał w pełni, o ile szło o wino.
Piwo przewożono z reguły w niedużych beczkach, achtelach lub półachtelach. Tylko dla przywoźnego piwa używano przez czas pewien także większych beczek.
Taksę szrotu znamy dopiero od r. 1444. Ile poprzednio wynosił szrotlon, nie da się powiedzieć. Zresztą i te dwa wilkierze zajmują się wyłącznie taksą na wino. O piwie w nich ani słowa. Być więc może, iż przy piwie została dawna taksa. W w. XVI wynosi ona 1/2 grosza od achtela. Przez ten czas, kiedy przewożono obce piwo w dużych beczkach, od nich brano jako szrotlon po groszu.
Dochód ze szrotu wynosił przecięciowo około 280 grzywien rocznie.

 6. Borne od wywaru piwa. I ten dochód zasadzał się na przywileju króla Kazimirza Wielkiego z r. 1358, wynosił on przecięciowo 520 grzywien rocznie. Tytuł tej daniny polegał na używaniu do warzenia piwa wody z wodociągów miejskich. Stąd nazwa „rorne", gdyż się płaciło od rury łączącej browar z wodociągiem miejskim.

 7. Koło r. 1431, a później znów mniej więcej między r. 1460 a 1472 miasto dzierżawi wójtostwo, które należy do króla. Samo ono poddzierżawia je znów dalej. Do wójtostwa należał cały szereg uprawnień; król też ile razy wydzierżawiał komuś wójtostwo lub sprzedawał, to zawsze z temi uprawnieniami. Jak postąpiło miasto wtedy, gdy w swoje ręce wzięło dzierżawę, nie wiemy. Możliwe jednak, iż poddzierżawiając nie oddawało wszystkich dochodów poddzierżawcy. Brak rachunków miejskich z lat 1460 —1472 uniemożliwia stwierdzenie tej kwestyi. Czynsz, jaki płaci miastu za wójtostwo jego dzierżawca, wynosi w r. 1431, 36 grzywien. W r. 1462, kiedy je wziął w poddzierżawę Hartlib Parcliwicz, czynsz został ustanowiony na 70 grzywien i beczkę śledzi.
Dopiero jednak w r. 1475 kupiło miasto wójtostwo. Stało się to naturalnie z innych względów, nie finansowych. Na finanse atoli wywiera to także wpływ. Urząd wójtowski musi być obsadzony. Nie jestto jednak tylko urząd, ale, jak mówiliśmy, także i źródło dochodów. Miasto nadaje też godność tę nie darmo, lecz żąda zapłaty, poprostu czynszu.  
 Rachunki z r. 1487 notują rzeczywiście dochód z wójtostwa; wynosi on 40 grzywien. Poprzednio jak widzieliśmy, za poddzierżawę miasto brało rocznie więcej. Nie ulega zaś chyba wątpliwości, iż dochody z wójtostwa nie spadły ale raczej się podnieść musiały. Wykupiono je w r. 1475 od Piotra Langa za 1000 grzywien. Nie podobna przypuścić by w dzierżawę dano tak tanio. Przyjąć więc wypada, że te różne prawa, które były połączone z urzędem wójtowskim, miasto po kupieniu wójtostwa wcieliło do swego majątku, zwłaszcza nieruchomości, jeśli już nie w całości, to przynajmniej w znacznej części, tak, iż dzierżawca z tego uposażenia dawnego wójtostwa dostał bardzo niewiele. Zdaje się nawet, iż tylko jeden pozostał mu dochód, mianowicie z kar, które przy wymierzaniu sprawiedliwości szły na jego korzyść. Wójtostwo krakowskie, skupione ostatecznie przez miasta, przynosiło zrazu po 40 grzywien rocznie, następnie czynsz ten stopniał do 30 grzywien z powodu, iż wielu unikając sądów wójtowsko-ławniczych uciekało się do sądów radzieckich.

 8. Taksa od udzielania prawa obywatelstwa miejskiego, wynosiła od rzemieślników i tych, którzy się nie trudnili kupiectwem, po 1 grzywnie, zaś od kupców po kopie groszy. Był to dochód bardzo chwiejny, gdyż zależał od ilości osób przyjętych każdego roku do obywatelstwa. Wynosił on czasem tylko grzywien 30, czasem nawet 76 grzywien; przecięciowo można liczyć grzywien 48 rocznie.

 9. Wsie Grzegórzki i Dąbie. Grzegórzki sprzedają miastu w r. 1388 Piotr i Jan, synowie Jana Borka, niegdyś, po Wierzynku, stolnika sandomirskiego. Dąbie zaś sprzedaje radzie miasta w rok później konwent mogilski. Dawały w pierwszej połowie XVI wieku aż do r. 1538 dochodu 45 grzywien rocznie; następnie do r. 1542 po 75 grzywien rocznie, wreszcie w r. 1542 wydzierżawione zostały Kasprowi Crugellowi za 85 grzywien rocznie, a osobno ogród Glazarowski za 5 grzywien rocznie.

10. Waga wielka i skład ołowiu zasadza się na przywileju króla Kazimirza Wielkiego z r. 1358. Dochód ten jest bardzo chwiejny, czasem spada do 35 grzywien rocznie, czasem podnosi się do grzywien 82; przecięciowo można go liczyć na grzywien 53 rocznie.

11. Waga srebra. Wiadomości o trzeciej wadze, którą ma miasto, są bardzo szczupłe i bardzo niewystarczające. Nie możemy też na ich podstawie określić dokładniej jej urządzenia. Nie ulega, sądzę, wątpliwości, że i ona stanowi monopol miasta, choć tego żadne ze źródeł nie mówi wyraźnie. Podstawą do stworzenia monopolu, tak przy wadze jak i przy topni srebra musiał być wzgląd na bezpieczeństwo obrotu; jedynie organ publiczny mógł się podjąć tego i tylko on mógł dać gwarancyę rzetelności. Oczywiście nie robi tego miasto bezinteresownie. Dochody jednak z ważenia są drobne, o ile je wogóle wykazują rachunki miasta. Waga ta łączy się bardzo ściśle z topnią srebra. Być więc może, iż w razie jeśli srebro topiono i ważono (a tak się pewnie zwykle działo), razem od tego brano opłatę i wciągano w rubrykę dochodów z topni.

 12. Topnia srebra. I ten dochód zasadza się również na przywileju króla Kazimirza Wielkiego z r. 1358. Znacznie większe dochody przynosi topnia, nieraz bardzo duże. Zwą najczęściej topnią srebra, lecz także topnią złota i srebra (crematorium lub conflatorium auri et argenti), raz "crematorium mineratorium", po niemiecku „Brenngaden". Znajduje się ta topnia w rynku, obok wag.
Od r. 1392 spotykamy się z wydatkami na drugą topnię srebra, którą widać wtedy stawiają poza miastem; zowią ją Krecz. Także urządzenia topni nie są dość jasne. Rada miejska wydaje w r. 1398 osobny wilkierz co do taryfy od topienia. Wysokość jej zależy od tego, co się topi; podwyższa się w razie, jeśli ten, kto daje metal do topienia, zabiera potem z sobą testy (dy teste). Za podstawę wymiaru służy grzywna, t. j. zapewne grzywna czystego wytopionego srebra. Tak więc kto topi srebro, daje 4 denary od grzywny, jeśli zaś bierze testy, to 72 grosza, kto topi węgierskie złoto (ungerisch gelt), płaci 1/2 grosza, względnie cały grosz; 16 denarów wynosi opłata „von der marg szerfe", względnie, w razie zabrania testy, 22 denary. Zdaje się jednak, iż z reguły topiono tylko srebro. Dużo przynosi druga topnia dla kreczu. Zdaje się, iż przy kreczu miasto nietylko topi, lecz wprost kupuje, np. stare naczynia srebrne itd., a sprzedaje potem czyste srebro i na tem zarabia. W ten tylko sposób możnaby objaśnić te wysokie pozycye wydatków na krecz, które spotykamy w rachunkach. Byłoby to więc przedsiębiorstwo miejskie, związane jednak z wyłącznem prawem do utrzymywania topni. Jest on także niezmiernie chwiejny; bywają lata, te topnia nie da zgoła żadnego dochodu, to znowu da tylko 7 grzywien dochodu rocznego, to znowu aż 95 grzywien. Przecięciowo można przyjąć rocznie grzywien 52.

 13. Waga mniejsza i topnia łoju pochodzi również z przywileju króla Kazimirza Wielkiego z r. 1358.
 Mała waga, podobnie jak i wielka, znajdowała się w rynku, pewnie obie w jednym budynku. Co w niej ważono, mówiliśmy już poprzednio. Ważą na kamienie, ale także mniejsze ilości, na półkamienia, i mniej nawet. Przepisy tej wagi tyczące, a zawarte w jednym ustępie wilkierza z czasów Kazimierza Wielkiego, o którym mówiliśmy poprzednio, nie uległy przez cały czas wieków średnich żadnej zmianie. Tu już od początku stosuje się opłata do ciężaru: denar od kamienia, jeśli chodzi o krakowskiego kupca, 2 denary, jeśli to obcy. Ma ona więc prędzej niż wielka waga cechę podatku, gdyż się wybiera w stosunku do ilości towaru, a nietylko jako wynagrodzenie usług, które miasto oddaje poszczególnym osobom przez urządzenie wagi. Co do dochodu, to nie ustępuje ona wadze wielkiej, a są lata, kiedy nawet dochody z niej są wyższe, niż dochody z wielkiej. Z wagą tą łączyły się dwie topnie, łoju i wosku.
Prawo topienia łoju stanowi także monopol miasta. Wyraźnie stanowi wilkierz, iż ani w mieście ani nawet poza miastem łoju topić nie wolno, lecz jedynie w topni miejskiej, a to ze względu na smród, jak i może jeszcze w wyższej mierze na niebezpieczeństwo ognia. Topnia zwie się smelczhaus lub smelczgaden, po łacinie sepifusorium. Zdaje się jednak, iż tu nie szło o zysk, że wprowadzenie monopolu spowodowała wyłącznie obawa pożaru. O topni łoju wie się nie wiele, gdyż dopiero liber proventuum podaje pewne szczegóły. Dowiadujemy się z niego, iż od stopienia kamienia łoju pobiera się wraz z opłatą za wagę 5 denarów. Powstanie jej odnoszą niesłusznie do przywileju Kazimierza W. z r. 1358.
Nie wiemy, odkąd istnieje topnia łoju. W początkach XV w. jest już topnia wosku. Później obie topnię odrębnie są prowadzone. Kto wie jednak, czy pierwotnie nie były one razem połączone. Topnię wosku dzierżawi miasto. Nie mamy wprawdzie dowodu, iż i ona stanowi monopol, sądzę jednak, iż to przyjąć należy. Inaczej nie miałaby racyi istnienia, Więcej nic o tem nie wiemy.
Dochód z tego tytułu wynosił w pierwszej połowie XVI wieku 62 grzywien rocznie. Topnia łoju istniała przed Nową Bramą.

14. Skład soli. Dzierżawcy salin według ordynacyi z r. 1368 nie wolno było trudnić się samemu handlem solą. Kupować ją mogli tylko Wieliczanie, w Bochni Bochnianie i krakowscy prasołowie i wieźć na targ do Krakowa, gdzie był skład na sól. Chodzi głównie o sól w bałwanach. Ci jednak, którzy sól w bałwanach przywieźli, mogli ją tylko sprzedawać na bałwany, nie zaś dzielić. Był to dawny zwyczaj w Krakowie, który jeszcze rada wyraźnie ponawia w r. 1405. Sprzedaż soli w mniejszych ilościach stanowi wyłączne prawo przekupniów, trudniących się taką sprzedażą; siedzieli oni w kramach, gdy prasołowie sprzedawali sól na targu solnym (forum salis). Dopiero później otrzymują prawo do kupowania soli w Wieliczce i Bochni Kazimierz (r. 1425) i Kleparz (r. 1440), za wzorem miast innych. Lecz tu już nie szło o bałwany soli, lecz o sól tłuczoną. Handel t. zw. „salis bancati" pozostał nadal w rękach prasołów Wieliczki, Bochni i Krakowa. Kazimierz i Kleparz zostają dopuszczone wyłącznie do kupowania t.zw. „salis minuti". Tę to sól znano także pod nazwą cembrówki (sal tunnatum). W Kazimierzu (a pewnie i na Kleparzu) mogła się sprzedaż tej soli odbywać tylko w dni targowe. W r. 1451 wyrok króla Kazimierza jeszcze raz stwierdził, iż w tych miasteczkach wzbroniona jest sprzedaż soli na bałwany. Wieliccy kupcy nawet nie mają pod tym względem w Krakowie zupełnej swobody, mogą bowiem ją wystawiać na sprzedaż tylko w pewnych dniach, a to przez cały czas trwania dorocznych jarmarków, nadto przez cały dzień we wtorki i w piątki, i w czwartki wieczór po „hora vesperorum".
Skarb miejski pobiera dochód tylko od sprzedaży soli w bałwanach. Poucza nas o tem dopiero zresztą liber beneficiorum, iż od bałwana soli (bancus salis) płaci się 1/2 grosza. Wybieraniem tego półgrosza trudnią się starsi prasołów. Jestto więc cło, tylko wybierane nie przy bramach miasta, ale już na targu.

 15.Cło od sukna pobierał Kraków oddawna, gdyż już w r. 1323 mówią, że się ono miastu należy „ab antiąuo". Zaliczyć go więc wypada do tych dochodów, które zostały ustanowione na rzecz skarbu gminy, może jeszcze w ciągu XIII stulecia, zapewne, jak tylko w Krakowie wzbudził się większy ruch handlowy. W przywileju z r. 1354 czytamy wprawdzie, iż wtedy i to cło otrzymało miasto od króla Kazimierza z jego szczodrobliwości. Jak to jednak już wyżej wspomnieliśmy, przywilej ten zatwierdza tylko to, co już miasto miało poprzednio, a jedynie użyto do tego zatwierdzenia i zabezpieczenia na przyszłość praw Krakowa formy darowizny, którą jakoby wtedy król zrobił na rzecz gminy. Pobiera też Kraków to cło bez przerwy przez cały wiek XIV i XV, i dalej. Dla niego zwłaszcza charakterystyczną jest cechą, iż pobór jego w zasadzie zupełnie żadnej nie uległ modyfikacyi, nawet co do wysokości, pomimo zmiany stosunków ekonomicznych. Nosi on też w sobie wszystkie wady niewydoskonalonego jeszcze systemu opłat i podatków.
Nie znamy polskiej nazwy tego cła. Po łacinie zowią go w r. 1323 „theloneum quartarum de pannis", w r. 1329 „solucio ąuartarum de stamine", od r. 1358 stale „census quartarum", raz tylko „solucio ąuartalis"; niemiecka nazwa odpowiada łacińskiej: quartczol. Nazwę tę zawdzięcza cło od sukna wysokości, w jakiej go pobierano. W r. 1328 wynosi to cło kwartnika (quarta) od postawu. A choć później zmiana waluty sprawiła, iż opłata nie odpowiadała nazwie, przecież ona utrzymała się aż głęboko w wiek XVI.
Ponoszą go więc wyłącznie „hospites" i ci, którzy nie mają prawa miejskiego, t. j. nie są obywatelami Krakowa. Przez „hospites" rozumieją akta z reguły obcych kupców, którzy przybywają do Krakowa z poza granic państwa, zatem naturalnie od strony Śląska. Płacić je muszą atoli także i nie obcy, krajowcy, jeśli nie mają obywatelstwa, więc, jak mówi jeden z dokumentów „kupcy z miast i miasteczek królestwa".
Należała ta opłata do rzędu tych, które najmniej ulegały wpływowi czasu. Widoczne to i w wysokości cła.
W chwili, kiedy po raz pierwszy się z niem spotykamy, wynosi ono kwartnik (quarta) od postawu. Po raz drugi wspomnianą jest tegoż wysokość dopiero w r. 1459; wynosi wtedy ta solutio quartarum pół grosza od postawu. Tak też płacą po pół grosza od sztuki jeszcze w wieku XVI. Przez całe więc lat sto, od połowy XIV stulecia, nie uległa ta oplata zmianie, jakiej by się można spodziewać, t.j. podwyższeniu. Co więcej, taksa ta już poprzednio tyle wynosiła od początków wieku XIV. Wtedy bowiem jeszcze kwartnik równał się połowie grosza. Rzecz jasna, iż mogła się wobec tego utrzymać i ta nazwa, choć później nie stosowna, kiedy kwartnik stracił znaczenie 1/2 grosza i równał się tylko tegoż ćwierci. Jako podstawa do wymiaru należytości na rzecz miasta służy postaw. Zbyt mało znamy jeszcze historyę polskiego handlu, by módz odpowiedzieć na pytanie, co to jest postaw, jaka jego wielkość, a zwłaszcza — bo to dla oceny cła bardzo ważne — czy wszystkie one były sobie równe, czy nie.
Dopiero znacznie później, może już w XVI wieku, wprowadzono przepisy dla opłaty od sukien, które przywożono nie w postawach, lecz w belach i terlingach. Od całej beli (bella, petia) płaciło się wtedy groszy 12, od całego terlinga groszy 18. Przypuścić możemy więc, że bela obejmowała mniej więcej 24 postawów zwykłej wielkości, zaś terling takich postawów 36.
Podobnie, jak nie zważano przy wymiarze na wielkość postawu, tak też nie kładziono wcale żadnej wagi na rodzaj sukna, a więc na wartość.
 Dochód roczny z tego źródła, wynoszący w r. 1517 zaledwie 25 grzywien rocznie, podnosi się zwolna do 54 grzywien, w r. 1538 podskakuje na 117 a w r. 1541 na 202 grzywien, wobec czego dochód przecięciowy możnaby obliczać na grzywien 70 rocznie.

16. Rorne. Dochód ten niedość jasno określony w źródłach, będzie prawdopodobnie polegał na poborze wody do picia (nie do warzenia piwa) z wodociągów miejskich. Wynosił on przecięciowo 70 grzywien rocznie.

17. Stróża nocna, zasadza się na przywileju króla Kazimirza Wielkiego z r. 1358 i wynosi od każdego czynszownika lub komornika, który ma własne ognisko, po 3 gr. na każde Suchedni, od komorników, którzy nie mają własnego ogniska, po 2 gr., a od biednych wdów po 1 gr. Dochód z tego źródła wynoszący w r. 1523 grzywien 146, wzrósł w r. 1541 do grzywien 225 rocznie.

18. Sprzedaż wapna i kamienia.  Wapienniku,  ma miasto na Krzemionkach koło kamieniołomu. Z wymienionych przedsiębiorstw miejskich, ostatnie jest najwydatniejsze. Z „liber proventuum" znamy lepiej sposób, w jaki dokonywa się wyrób i jakie stąd przypuszczalnie ciągnie miasto zyski. Przy wypalaniu wapna na jeden raz idzie do pieca 12 kup (strues) kamienia, co kosztuje 35 groszy, t. j. 20 groszy dostają „lapieide" za wydobyty kamień, 15 gr. płaci się za nałożenie do pieca. Z jednego pieca (więc z 12 kup kamieni) dostaje się 770 miar wapna surowego, t. j. niegaszonego; sprzedaje zaś miasto miarę po 9 groszy. Sprzedawano bądź na miary (mensnre), bądź na korce (coreti). Z dwóch miar wapna niegaszonego dostawało się 11 miar wapna gaszonego, z trzech miar niegaszonego 2 „cistae". Brano za jedne taką cistę groszy 10. Według obliczenia pisarza z jednego pieca było 520 cist wapna niegaszonego. Jak więc z tego widać, był to wcale niezły interes.
Kamienia miasto potrzebuje bardzo dużo na własny użytek. Kupuje też na własność kamieniołom na górze Lasota, na południe od dzisiejszego Podgórza leżącej. Pierwszą połowę kamieniołomu pozbywa miastu murarz Hencz Czipser w r. 1375. Drugą połowę nabywa Kraków dopiero później. W r. 1375 należy ona do Hanka Wołka, kamieniarza. Sprzedała ją rajcom wdowa po nim, Katusza, wraz z dwiema swojemi córkami Elżbietą i Katarzyną w r. 1388. W rachunkach miejskich spotykamy tę pozycyę stale. Nie daje nam to jednak wyobrażenia o wielkości kamieniołomu. Zysków miasto nie ma z niego prawie żadnych; tak przynajmniej wynikałoby z zestawienia dochodu brutto i wydatków na kamieniołom. Wyjaśnić to łatwo; jako dochód bowiem miasto wlicza jedynie to, co wpływa za sprzedaż kamienia osobom prywatnym. Na uwadze więc musimy tu mieć, iż oprócz tego miasto pokrywa z kamieniołomu także wszystkie swoje potrzeby.
Dochód z tego źródła można przyjąć przecięciowo na 210 grzywien rocznie.

18.  Miasto ma własną cegielnię na błoniach koło Zwierzyńca. Dochody z niej spotykamy od r. 1390. Trojakiego rodzaju wyrabia się w niej cegły, lateres muri, tecti, pavimenti. Nieraz dochód jest bardzo znaczny. Tak jednak, jak przy pozycyach kamieniołomu, nie wlicza się w tę rubrykę wartości cegieł, użytych na potrzeby gminy. Z tego też powodu i tu nie można dojść, jaka była wydatność cegielni. Miasto samo tyle zużywa, że nieraz trzeba jeszcze do cegielni dopłacać. Od cegieł mniej opłacały się dachówki (tegulae,lateres tecti).
Dochód dochodził kwoty 249 grzywien przecięciowo rocznie.

19. Sprzedaż dachówek. Miasto miało także swój osobny piec do wypalania dachówek. Dochód roczny z tego źródła wynosił w pierwszej połowie XVI wieku przecięciowo 131 grzywien.

20. Łaźnie miejskie. Trzy łaźnie posiadało miasto na zasadzie przywileju króla Kazimirza Wielkiego z r. 1358, mianowicie Żydowską, rogacką i na Piasku. Ta ostatnia zostawała w r. 1533 w sporze z Turzonami. Łaźnie te przynosiły przecięciowo rocznie 61 grzywien.

21. Postrzygalnie miejskie dwie jedna na rynku węglowym, druga na kurzym, zasadzają się na przywileju króla Kazimirza Wielkiego z r. 1358.  Zanotowany w r. 1390 dochód z strichgeltu zapewne jest identyczny z dochodami z tych postrzygalni, które z reguły wpisują w rubrykę „census civitatis". Jedna znajduje się w rynku na drób (forum gallinarium), druga w rynku na węgle. Po niemiecku zwą je: schergadem lub gewantschergaden, po łacinie: pannitondia lub pannirasoria. Dochód stanowi czynsz dzierżawny. Instytucya ta zawdzięcza swoje powstanie j tej tendencyi, co i wagi.
Szło o to, by przez urządzenie odpowiednie zapobiedz oszustwu przy wymiarze towaru, który trzeba było mierzyć na łokcie, a więc przedewszystkiem sukna. Zostawienie tego działaniu jednostek, choćby pod kontrolą miasta, nie mogło wystarczyć. Przyjęto więc za zasadę zmonopolizowanie tego bądź w rękach pewnych osób, jak w Poznaniu, za pewną z ich strony opłatą, bądź też w rękach miasta. Tak było w Krakowie. Miasto wydzierżawia postrzygalnie, które stanowią monopol, pewnym osobom t. z w. gewantscherer, którzy mają wymierzać sukno na łokcie żądającym tego; ci mieli pewność, że ich nikt nie oszuka. Miasto też stanowi taksę za tę czynność.
Według wilkierza z r. 136410) biorą od łokcia sukna brukselskiego, florenckiego i ypernskiego 12 denarów, od sukien zwanych: Mechlesch, Herntalesch Balbarth i zwykłego ypernskiego po 1/2 grosza od łokcia, od angielskiego po 6, od krajowego po 4 denary.
Postrzyganie stanowi więc monopol miasta. Prócz zabezpieczenia pewności obrotu tkwił w tern i podatek, jak widać z tego, iż taksa stosuje się do cen sukna, silniej obciąża dobre, słabiej gorsze gatunki. Dochody jednak nie były zdaje się zbyt wielkie, wzgląd pierwszy widać przeważał.
Jedna tu różnica bardzo ważna w stosunku do wag, na którą chcemy zwrócić uwagę. Monopol wag obciąża zwłaszcza obroty en gros, strichgelt zaś wyłącznie sprzedaż drobną. Jeśli szło o całe postawy, nie było potrzeby mierzenia. Miasta bowiem zwykle wydawały postanowienia co do wielkości tychże, często je nawet na dowód, że mają przepisaną miarę, znaczyły swoimi znakami.  Przynosiły rocznie przecięciowo 39 grzywien dochodu.

22. Dom sprzedażny kuśnierzy wraz z izbą i piwnicą pod tym domem przynosił dochodu rocznie 38 grzywien.

23. Kramów sukiennych własnych posiadało miasto pięć z mocy przywileju króla Kazimirza Wielkiego z r. 1358; dochód z nich wynosił przecięciowo 17 grzywien rocznie.

24. Kramów sukiennych na czynszu ziemnym posiadało miasto 6; czynsz ziemny wynosił z nich rocznie grzywien 7.

25. Kramów bogatych posiadało miasto na zasadzie przywileju króla Kazimirza Wielkiego z r. 1358 sześć; dochód z nich wynosił rocznie około 22 grzywien.

26. Domów własnych w mieście i poza miastem posiadało miasto razem 29, w czem już zawarte są: gerbhause rzemieniarzy, mangiel barchanników, browar miejski, topnia wosku, blich i jatka mięsna. Z domów w obrębie miasta wpływał dochód roczny 74 grzywien przecięciowo; z domów poza miastem 87 grzywien rocznie

27. Domów i placów za czynszem ziemnym posiadało miasto razem 69. Czynsz ziemny z takowych wynosił przecięciowo rocznie grzywien 22.

28. Czynsz ziemny z ogrodów, łąk i placów. Wreszcie posiadało miasto 24 ogrodów, łąk i placów, z których czynsz ziemny wynosił przecięciowo rocznie grzywien 24.

29. Stróża rybna. Należała też i stróża rybna do miasta, a dochód z niej wynosił rocznie przecięciowo grzywien 19.
Ryby stanowiły wówczas bardzo ważny przedmiot konsumcyi, zwłaszcza wobec ścisłego przestrzegania dni postnych, bardzo licznych. W znacznej ilości dostarcza ich płynąca przez błonia Nieciecza. Tu znajdują się zakłady, przeznaczone do hodowli ryb. Cały ten obszar, obejmujący obie Nieciecze, a raczej oba ramiona Niecieczy i kilka sadzawek, obejmowano nazwą stróży ryb (custodia piscium). Do kogo należała stróża w końcu XIV wieku, nie da się rozstrzygnąć na pewno. Później, przez całe następne stulecie, jest ona własnością króla, który ją wydzierżawia. Miejski wilkierz z roku 1364 zawierał odpowiednie przepisy, mające, zdaje się, na celu zabezpieczenie się przed sprzedażą ryb niezdrowych. Kto przyniósł ryby na sprzedaż, musiał je trzymać w stróży. Stamtąd przynosił je na targ do miasta. Gdzie był ten targ ryb, nie wiemy. Ryb nie wolno było nieść w płachtach, ani w wiadrach, lecz tylko w cebrzykach (czober). Nadto wilkierz zapewnia pewne przywileje dla dzierżawców stróży. Kto bowiem w przeciągu pewnego czasu (dni czterech) nie sprzedał ryb na targu, musiał je sprzedać dzierżawcy. Na targu ryb (fischmarkt) kontrola należała do strażników, których opłacać musieli sprzedający ryby. Od 12 beczek śledzi płaciło im się 1/2 grosza na tydzień, od innych ryb 2 denary.
 Otóż tę stróżę ryb bierze miasto kilkakrotnie w dzierżawę; w r. 1390 od Spytka, starosty krakowskiego za 50 grz., w kilka znów lat później (w r. 1394) od wojewody, zapewne krakowskiego, za 56 grz. rocznie. Skąd ci dostojnicy przyszli do tego, by pobierać na swoją korzyść czynsz ze stróży, niepodobna dociec. Od r. 1400 widzimy stróżę w rękach króla. Wydzierżawia ją wielkorządca krakowski radzie krakowskiej za 70 grz. rocznie. Dwa razy, w r. 1439 i 1477, zastawiał ją król miastu, lecz później wykupił. Potem z dochodami miasta z tego źródła już się nie spotykamy. Widać nie brano dzierżawy. Na rzecz miasta szła oczywiście tylko nadwyżka dochodu ponad wysokość czynszu. Czynsz z reguły płacono w czterech ratach, na suchedni.
   Cło od śledzi.
Z cła od śledzi spotykamy w rachunkach miejskich dochody w latach 1390—1397. I tu płynęły one z dzierżawy. Cło od śledzi, nie wiemy, odkąd i z jakiego tytułu, stanowiło część uposażenia kasztelana krakowskiego. Od niego dzierżawi to cło miasto i nadwyżkę pobiera do swego skarbu. Suma dzierżawna nie jest zbyt wysoka, wynosi grzywien 20 na rok. W jaki sposób wybierano to cło i w jakiej wysokości, nie mamy żadnych wskazówek.

30. Czynsze pospolite. Na zasadzie przywileju króla Kazimirza Wielkiego z r. 1358 pobierało miasto różne czynsze z kramów służących różnym rzemieślnikom, jak piekarzom, szklarzom, owsiarzom, śledziarzom, sernikom, masarzom, powroźnikom, garncarzom, solarzom, łojarzom, świecznikom, kapelusznikom, kreplarzom, kuchlerom i t. p. Czynsze te wynosiły rocznie przecięciowo 302 grzywny.

31. Czynsze ze szmatruzu pobierane od barchanników, kowali, paśników, iglarzy, białoskórników, rzemieniarzy, farbiarzy i płócienniczek, wynosiły przecięciowo rocznie grzywien 74.

32. Czynsze jarmarczne pobierane od obcych rzemieślników, którzy na jarmark przybywali, wynosiły rocznie przecięciowo grzywien 16; wreszcie

33. Czynsze z domów, domków, baszt, których miasto posiadało ogromną liczbę, wynosiły rocznie przecięciowo grzywien 27

 Było jeszcze kilka drobnych źródeł dochodów miejskich, i tak:

34. Rury kanałowe. Miasto wyrabiało we własnym zarządzie rury kanałowe w rurmusie i przedawało takowe potrzebującym obywatelom. Dochód z tego źródła można przecięciowo liczyć na 36 grzywien rocznie.

35. Kary. Rada miasta nakładała na mieszczan wykraczających przeciw postanowieniom wilkirzy miejskich różne kary i pobierała takowe na skarb miejski. Kary pieniężne przedstawiają się jako opłaty; dochód z nich wpływa wprost do kasy miejskiej i służy na równi z innymi do pokrycia wydatków miejskich. Specyalnego przeznaczenia nie ma on wcale. Jako kary pieniężne, które spotykamy najczęściej, nieraz wyłącznie, wymienić trzeba kary za dolewanie wody do piwa (t. zw. w Poznaniu zalewki) i kary piekarzy za złe pieczywo. Do przestrzegania przepisów, by nie dolewano wody do piwa, ustanawia miasto osobnych t. zw. affusores. Odrębny nieco charakter mają dochody z proskrypcyi. Proskrybowani t, j. wyświeceni z miasta muszą zapłacić na rzecz gminy grzywnę. Jest to jednak dochód dość rzadki, zapewne z tego powodu, iż trudno było go ściągnąć.
Dochód z tego źródła niezmiernie chwiejny, gdyż od 4 do 63 grzywien rocznie można przyjąć przecięciowo na 36 grzywien rocznie.

36. Łąki i pastwiska stanowią własność miasta ale każdy może z nich korzystać. Miasto jeden tylko tu wprowadza przepis, iż każdy musi bydło oddać pod straż miejskich pasterzy, których ono utrzymuje na błoniach (za bramką żydowską i bramą szewską), i za bramą rzeźnicką. Pobiera za to miasto drobną opłatę, którą wciąga pisarz w dochody pod rubrykę: pecunia pastoralis, pecunia pecorum et pecudum lub pecunia scropharum. Ściąga się ją u bram: szewskiej i rzeźniczej. Dochód ze sprzedaży siana z łąk i pastwisk wynosił przecięciowo 23 grzywny rocznie.

37. Szos jest to podatek, składany przez mieszkańców na rzecz gminy od różnych rodzajów przychodów. Ten to szos tu nas zajmie. Najwłaściwiej sądzę, nazwać go można miejskim. Nazwa ta bowiem „szos" jest bardzo giętką i służy także na oznaczenie innych danin. I tak od gruntów, oddanych pod miasto, płacą mieszkańcy stały roczny czynsz, t. zw. „census terrestris", który w Krakowie np. nosi także nazwę skotowego. Otóż i tę daninę określają jako szos np. w Poznaniu, a raz także w Krakowie. Obok zaś tego z miast płaci się podatek na rzecz króla, który również nosi nazwę szosu. Ten szos nazwaliśmy „królewskim", w odróżnieniu od miejskiego, który tamtemu służył za wzór, gdy się z daniny, składanej przez miasta w formie ryczałtu zmieniał na podatek od każdego z mieszczan z osobna. Dla skarbowości Krakowa nie mają znaczenia te dwa inne rodzaje szosu. Przedmiotem rozbioru pozostaje zatem tylko szos miejski.
Szos to nie jeden tylko podatek; obejmuje on kilka podatków, które dziś uważa się za całkiem odrębne. Główną podstawę dla ich rozgatunkowania i oceny stanowi kilkakrotnie wspominany wilkierz z r. 1385. Stara on się dotknąć wszystkich źródeł zamożności, zarówno majątku, jak przychodów. Takich podatków, które razem noszą ogólną nazwę szosu, jest w wilkierzu trzy:
1) podatek gruntowo-domowy;
2) podatek od zysków z handlu i przemysłu;
3) podatek od majątku.
Wilkierz podziałów tych nie czyni; zna ich znacznie więcej, stara się stworzyć osobne przepisy dla każdego podpodziału i nie łączy tych poszczególnych przepisów w ogólniejsze grupy.

  Podatek gruntowo-domowy wysuwa się na plan pierwszy. W wiekach średnich grunt ma znaczenie nadzwyczaj wielkie, nawet w miastach, gdzie je dopiero później traci przy coraz silniejszym rozwoju innych rodzajów zamożności, a i to tylko w miastach większych. Od niego więc zaczynamy, podobnie jak i pierwsze ustępy wilkierza temu podatkowi są poświęcone.
  Przy podatku od gruntu przyjmuje statut za podstawę do jego wymiaru jednostkę, którą określa jako „ein gantczer hoff". Dowiadujemy się, iż ta jednostka ma szerokości 36, długości 72 łokcie. „Hof" uważa się za podstawę do wymiaru szosu także gdzieindziej, tak we Lwowie jak i na, Śląsku, gdzie jednak wymiarów jego nie znamy.
  Bezwątpienia są to miary przyniesione do nas z zagranicy i zachodzi tylko pytanie, kiedy? W najstarszej księdze, jaką posiada Kraków, już czytamy o takich dworzyszczach, zwanych „hof" lub „curia". Cofnąć się więc trzeba jeszcze w tył. Te wymiary zostały do nas przyniesione bezwątpienia już z niemiecką kolonizacyą. Wtedy przy wydzielaniu gruntów tworzono jednostki (mniej więcej) równej wielkości, a każdą z nich dostawał jeden osadnik, podobnie jak na wsi łan (mansus). Granice gruntów mają z reguły dążność, by się utrzymać jak najdłużej. Tak też było w Krakowie.
  Wprawdzie w w. XIV znaczna część transakcyi tyczy się już mniejszych parceli przecież zawsze je oznaczają w źródłach jako połówki lub ćwiartki dworzysk. Te więc wymiary wilkierza przyjąć musimy jako pierwotne. Nie może być mowy zresztą, by były bardzo dokładne. Musiały jednak mniej więcej zbliżać się do tego wymiaru 36X72, względnie tworzyć jego połówki, ćwiartki lub ósme części.
 Miasta obok gruntów, które szły pod budowę domów i były zamknięte granicami murów, posiadały dość często także obszary po za murami, przeznaczone do uprawy roli, zwłaszcza jeśli szło o miasteczka mniejsze, mające charakter na wpół rolniczy. Wtedy trzeba było do wymiaru tych przestrzeni użyć innej jednostki większej, którą stanowił jak i na wsiach łan (mansus, hubę). W takich miastach trzeba było ustanowić osobną stopę dla szosu na łany. Tak też jest np. na Śląsku. Kraków był lokowany wyłącznie tylko na jednostkach mniejszych (area, curia, hof). Dlatego też nie ma w wilkierzu mowy o dwóch rodzajach podatku gruntowego.
 Określiliśmy ten szos powyżej jako podatek gruntowo-domowy. Płacą go bowiem od gruntu i budynków, które stoją na nim, bez względu zresztą na to, jakiego rodzaju są te budynki. Na Śląsku jest to stwierdzone wyraźnie, iż nie robi różnicy, czy dom jest murowany, czy też tylko z drzewa.
  Podział tych dawnych dużych jednostek szerokości 36, długości 72 łokcie na połówki i ćwiartki posunął się pod koniec XV w. bardzo daleko pod wpływem silniejszego zaludniania się miasta. liczy się też z tem wilkierz i wyraźnie stanowi, ile ma płacić cała dziedzina (hof), ile zaś części tejże. Wysokość szosu stoi w prostym stosunku do wielkości dworzyszcza. Połówka płaci połowę tego, co całe, ćwiartka część czwartą.
  Prócz tego rozróżnienia wprowadza wilkierz jeszcze drugie, rozróżnia mianowicie położenie dworzyszcz, które w mieście decyduje przecie o wartości gruntu. Podział ten przechodzi później i do skarbowości państwa. Za podstawę rozróżnienia położenia gruntów służy podział miasta na krzyże „krewteze". Spotykamy się z nim w Krakowie w wiekach średnich tylko dwa razy, w cenniku dla tragarzy i w wilkierzu o szosie. Pierwszy krzyż biegł w połowie ulic, które rozbiegają się na wszystkie strony z rynku, zapewne przecznicami, przecinającemi te ulice
równolegle do czterech boków rynku. Drugi krzyż biegł z wałami, które opasywały miasto wkoło.
  Otóż najwyżej opodatkowane są dziedziny położone w rynku. Należą one jakby do pierwszej klasy przy wymiarze podatku i płacą, jeśli szos wybiera się w zwykłej wysokości: cała dziedzina pół grzywny t. j. 24 grosze, „ein halber hoff", t.j. połówka, wiardunek t.j. groszy 12. Stanowi dalej wilkierz, iż mniejsze dziedziny płacą stosownie do swego obszaru „noch deme das erbe kleyn ader grosz were", więc odpowiednio do stosunku, jaki zachodził między wielkością takiej mniejszej od połówki dziedziny, a całą dziedziną wymiaru 36X72.
  Drugą grupę stanowią dziedziny położone już nie w rynku, lecz w ulicach do pierwszego krzyża, t.j. zdaje się do przecznic. Płacą one 2/3 szosu, który ponoszą dziedziny pierwszej klasy, a więc cały "hof" 8 skojców t.j groszy 16, połowa 8 groszy. Wreszcie do trzeciej klasy zaliczone dziedziny, położone między pierwszym a drugim krzyżem, zatem w głębi ulic aż do murów, ponoszą połowę tego szosu, co leżące w rynku, gdyż od całej dziedziny szosu płaci się tylko wiardunek (12 groszy), 6 groszy od połówki, 3 grosze od ćwiartki.
Tak się przedstawia kwestya wymiaru tego podatku. Płacą więc dziedziny nietylko według swej wielkości, lecz zarazem i według tego, gdzie leżą, bliżej czy dalej od rynku, czyli jak się wyraża wilkierz „noch deme das erbe ferre ader nohen ist gelegin". Jest to właśnie jedną z charakterystycznych cech tego podatku miejskiego, jedną z tych cech, które podnoszą jego wartość, dają dobre świadectwo o poczuciu obowiązku sprawiedliwego rozkładu ciężarów, nakładanych na mieszkańców gminy.

  Drugim podatkiem, który wchodzi do szosu jest podatek od handlu i przemysłu. Już wspomnieliśmy odnośnie do całego wilkierza, iż nie mówi on o trzech tylko rodzajach podatków, lecz zawiera cały szereg postanowień, które my dopiero ściągnąć musieliśmy jako jednorodne, w ogólne grupy. Ta uwaga tyczy się zwłaszcza tego właśnie podatku. Nie ma podatku od zarobku handlowego i przemysłowego, są tylko cztery odrębne przepisy, które stanowią, ile płacić należy szosu:
1) od sklepów
2) od kramów
3) od jatek na mięso
4) od stołu
  Tak jest i gdzieindziej, z wyjątkiem Lwowa, gdzie nie ma zupełnie tego podatku. Tylko różnica zachodzi w ilości tych grup, na które podatek się oznacza. Tak w Poznaniu jest grup pięć: 1) sklep, 2) kram, 3) ławka chleba, 4) ławka mięsa, 5) ławka szewska; na Śląsku prócz kramów, ławek chleba, mięsa i szewskich, także młyny, browary i kuźnie. Nie wszędzie jest zresztą tak samo.
  Jak więc widzimy, za podstawę do wymiaru podatku bierze zarówno krakowski wilkierz z r. 1385, jak i inne, które podobnie szos urządzały, nie dochód — rzeczywisty czy przypuszczalny tylko — z handlu lub przemysłu, lecz cechę czysto zewnętrzną, czy ktoś ma sklep, kram, jatkę lub ławkę. To jest jedyne kryteryum, które rozstrzyga o tern, ile wyniesie podatek. Nie wchodzi ono w głąb rzeczy, nie bada stosunków zamożności poszczególnych jednostek opodatkowanych. Podatek jest więc zawisły od okoliczności, które wydają się dziś zbyt błahe, zbyt chwiejne, by na nich tylko módz budować system podatkowy. Lecz i ten przepis nie jest znów tak zły, jak się wydaje na pierwszy rzut oka, jeśli zwrócimy uwagę naszą na specyalny charakter tych stosunków, wśród których wydano powyższe przepisy.
Według wilkierza z r. 1385 szos pojedynczy wynosi od sklepu groszy 12, od kramu lub jatki, jak i od stołu 6 groszy. Sklep ma więc dwa razy taką wartość, jak kram, ławka lub jatka. Stosunki poznańskie wykazują już większe zróżniczkowanie poszczególnych pozycyi: sklep i ławka mięsna płacą po 3 gr., kram lub ławka chleba po 2 gr., ławka szewska 1 grosz.

  Szos od majątku opłaca się zarówno od pieniędzy, jak i od zasobów niepieniężnych. Wilkierz zawiera bardzo dokładne w tym względzie przepisy. I tak odróżnia statut wśród pieniędzy „bereites geld" i „liegendes geld". Podatek obciąża na równi oba rodzaje pieniężnych zasobów, tak pierwsze, przez które rozumieć należy kwoty, przeznaczone do obrotu, jak i drugie, t. j. to, co już na bok odłożono, a więc oszczędności. Zwykła wysokość stopy wynosi 1/2 grosza od grzywny, a więc od 48 groszy, t. j. prawie 1% majątku. Obciążenie jest tu zatem bardzo silne.  A zważyć wypada, że 1/2 grosza od grzywny, to zwykła norma; nieraz zaś wybiera się szos dwa lub trzy razy tak wielki.
 Prócz pieniędzy pociąga wilkierz także inne zasoby, a więc zboże, przeznaczone na sprzedaż, do wyrobu piwa lub na pieczywo, drzewo, bez względu na to, czy je właściciel myśli sprzedać lub zużyć, konie i bydło na sprzedaż przeznaczone, czyli wogóle, jak mówi wilkierz, wszystko, co przedstawia jaką wartość „das geld wert ist". Jestto więc bardzo dokładnie określony podatek od majątku. I tu stopa jest ta sama, co od pieniędzy, t.j. 1/2 grosza od grzywny; tylko, iż przedtem trzeba było ocenić wartość majątku. Nie szuka więc uchwała rady miejskiej jakichś zewnętrznych tylko oznak, z którychby pośrednio wnosić można o majątku podatnika, lecz wprost oblicza wartość tego majątku i każe od niego płacić tak, jak od „liegendes" lub „bereites geld".
  Tak więc podatek obciąża cały majątek jednostki. Na Śląsku spotykamy raz wyraźny przepis, iż przez ten majątek należy rozumieć nietylko to, co opodatkowany posiada w obrębie miasta, lecz także zasoby tegoż znajdujące się „auf der Strassen" lub „auf Wasser". Był to przepis zupełnie usprawiedliwiony, jeśli się zważy, iż znaczna część majątku kupców, którzy przecie stanowili główny kontyngens podlegających podatkowi majątkowemu, znajdowała się w ciągłej podróży. Przepis ten raz tylko jeden wyrażony tak dobitnie, bezwątpienia wszędzie miał zastosowanie.
  Jeden tu tylko uderza wyjątek, iż do majątku, który podleca podatkowi, nie zalicza się koni i bydła, o ile służą na domowy użytek. Nie jest to tylko specyalny przepis. Jeśli dokładnie przeglądniemy te normy, to będziemy musieli przyznać, iż i tu odbija się tylko pewna zasada.
  Naprowadzają na to dwa ustępy, które wyjmują od podatku pewne przedmioty, określając dokładnie granicę między tymi, które należy do podatku pociągnąć, a które nie. Do tych od podatku wolnych przedmiotów wlicza wil-
kierz najpierw „farende habe", przez to zaś wyrażenie rozumie zapas dóbr, przeznaczony na czarną godzinę a to: świnie, zboże, mięso, wogóle wszystko, co ma służyć na własny użytek t.j. na użytek podatnika, jego rodziny i służby. Powtóre zaś z pod podatku wyjmuje suknie, ozdoby i broń, znów więc to, co do własnego służy użytku.

Dochody nadzwyczajne.

 Prócz dochodów, które miasto stale co roku pobiera z swego majątku, nieraz jeszcze wśród rubryk „proventus" spotykamy inne pozycye, z reguły dość drobne, nieregularne, które wpływają do kasy ze sprzedaży siana z pastwisk, drzewa z lasów, lub też zapasów zbytecznych, które sprzedawali, np. sukna, ołowiu i t. d. Obok tych kilkugrzywnowych pozycyi włączyć tu należy także i zyski ze sprzedaży części majątku gminy. Tak za łaźnię koło kościoła św. Marka, sprzedaną w r. 1396, dostaje miasto 360 grzywien, za plac nabyty przez arcybiskupa gnieźnieńskiego (w r. 1397) 40 grzywien, za dom zwany Podelwie, sprzedany w r. 1431, również znaczną sumę, bo 270 grzywien.

 Tym wszystkim rubrykom dochodów odpowiada cały szereg rubryk wydatków, którymi dochody te całkowicie wyczerpane zostają.

 

Wydatki

Wydatki miejskie ze skrzyni, w której pod kluczami (trzema) przechowywano pieniądze możnaby podzielić na: 1) wydatki zwyczajne bieżące, do których należało utrzymanie urzędników, sług, rzemieślników, koni, narzędzi miastu potrzebnych, niemniej nakłady konieczne na kamieniołomy, cegielnie, wapienne piece; 2) wydatki celem uporządkowania i upiększenia miasta: bruki, mosty, wodociągi, studnie, łaźnie, budynki miejskie, bramy, wieże, baszty, szkoły, szpitale; 3) wydatki celem utrzymania i podniesienia dobrobytu miasta: dary dla króla i możnych, wysługi dla króla i możnych, łaski świadczone zależnym, koszta podróży kupieckich w interesie handlu i przemysłu, koszta reprezentacyi w obiadach i przyjęciach znakomitszych osób. W ciągu lat piętnastu, z których rachunki powiadamy, wydatek rayz (podróży kupieckich) bardzo jest różny: w r. 1395 wynosi 37 grzywien, w r. 1393 zaś 430 grz., najwyższe zaś dalsze przypadają na lata 1405 (303 grz.), 1403 (390 grz.), 1404 (332 grz.).

Z innych wydatków wspominamy: na utrzymanie trębacza na wieży Maryackiej, na której jeszcze w połowie XVIII wieku był zegar o dwunastu figurach, pokazujących się za uderzeniem godziny. Ciągły jest zawsze mały wydatek na utrzymanie tego zegara, podobnie jak w rachunkach kapituły krakowskiej widzimy taki wydatek na zegar w wieży zegarowej i wydatek na liny, pasy itp. do dzwonu Zygmunta i dzwonów katedralnych.
Nie wielkie sumy, ale zawsze łożyło miasto na obwarowanie, utrzymanie murów obronnych i armatury na nich – główny bowiem ciężar spoczywał na barkach cechów krakowskich  (patrz rozdział "Baszty").

Komunikacya w mieście, brukowanie ulic i utrzymanie dróg należało do wydatków miejskich.


Fragment karty z księgi rachunków miejskich z r. 1391.

 

Ówczesna skarbowość w miastach nie uwzględniała rocznych zestawień, ciężarów ciążących na gminie itd. Prowadzono księgi rachunków - lecz w sposobie ich był charakter więcej zapisek. Wpisywano dochody w te pozycje, które stale je przynosiły i wpisywano osobno rozchody na te cele stałe czy czasowe, jakie z biegiem lat się wytworzyły, stosunku dochodu do wydatków nie miano na względzie. Starano się tylko, żeby np. dochody z jakiegoś przedsiębiorstwa miejskiego wpłynęły, żeby cła i podatki uchwalone przez rajców, ściągnięte były. To wydobywszy wpisywano w księgi, nieraz sumy jednego źródła dochodu z jednego roku i takież z następnego nie zgadzają się, bo w księgach zapisano, że z tego źródła zapłacono już co innego, a resztę dochodu wpisuje się.

 Z gospodarstwa rachowała się ustępująca Rada swojej następczyni i przekazywała jej resztę kasową natomiast nowa Rada płaciła długi starej. Porządkiem, przejrzystością nie odznaczają się rachunki miejskie; kolumny cyfer w księdze nie zawsze sumowano, wydatki zapisywano nieporządnie i w niewłaściwych często miejscach.

Taki był pierwotny stan księgowości miejskiej - w zasadzie nie zmienił się on następnie, tylko musiało nastąpić zebranie i zestawienie tego wszystkiego, co stanowiło majątek miejski, co dostarczało dochodu miastu i jakie ciężary i wydatki miasto poniosło.